Service Menu

Сергей Михалков. Стихи

А СИЛЕРДЕ ЧҮҮ БАРЫЛ?

Узун сандайга уннаштыр

Уруглар органнар.

Ырлаан кижи – Толязы,

Ыыт чогу – Борязы,

Колязы будун чайгаан.

Шала кежээ ынчаар

Чалгаа чазып органнар.

Кажаага кээп таан хонган,

Кажар дииспей хосче кирген.

Эрес-шоваа Боря оргаш,

эштеринден айтырып-тыр:

– Карманымда кадаг бар.

А силерде?

– Бисте бөгүн аалчы келген.

А силерде?

– Бистиң бөгүн дииспейивис

Караа чыраан – дүүн оолдаан.

Бичии-хензиг оолдары

карактары чазылгалак.

– А бисте кухняда газ бар.

А силерде?

– А бисте водопровод бар.

Аажок эки.

– А бистиң соңгавыстан

Кызыл шөл тода көстүр.

А силерниң соңгаңардан

Кызыл шөл-даа көстүр эвес.

– Неглиннаяга селгүүстээш,

Бульвар-садка дыштанган бис

Чиңгир көк, кызыл өңнүг

Чарылбас шар садып берген.

–А бисте от өшкен – бирээде ол.

Арбын ыяш эккелгеннер – ийиде ол.

А дөртте болза,

Ававыс ак-көк дээрже аъттаныптар –

Угундан-на ававыс

Ужудукчу кижи-дир.

Чадажыкта орган Вова

Шалай аарак харыылап-тыр:

–Ужудукчу авалыг де.

Улуурганыр чүве ол бе?

Коляны алыылы че,

Милиционер авалыг-дыр.

Толяның, Вераның –

Билбези чок инженерлер.

А Леваны көрээлиңер,

Аъш-чем кылыр повар-дыр.

Ужудукчу авалыг де.

Улуурганыр чүве ол бе!

– Мээң авам демир-орукта – деп,

Менээргел чок Ната сөглээн. –

Аргып шуушкан вагоннарны

Авам чайлыг башкарар-дыр.

– Ужудукчу кым-даа эвес,

Уругларга хептер даараар

Иелиг мен, багай бе? – деп,

Нина оожум айтырып-тыр.

Ужудукчу кижи боору –

Тергиин эки.

Улуг, биче повар боору –

База-ла эки.

Аарыгдан эмчи бисти эмнеп каар,

Ава-башкы школада – кайда-даа бар.

Янзы-бүрү авалар биске херек,

Янзы-бүрү авалар биске эргим.

Маргыжар-даа хире эвес мындыг чугаа

Маңаа бир-ле кежээ дургу болган чүве.

АНДРЮШКА

Чааннар болгаш ытчыгаштар,

Тевелер-даа, бөрүлер-даа,

Хоюг дүккүр дииспейлер,

Хомус үннүг гармошкалар,

Өдүректер, эдискилер,

Өөр омак ойнаар-кыстар

Үлгүүр долу тургулааннар,

Үлгүүр сыңмас чыткылааннар.

Маңаа, биске, Андрюшканы

Магазинге кымнар көрдү?

Кайгаттынып туруп-туруп,

Хамык бараан аразындан

Онза чараш ойнааракты –

Ойнаар боону шилип аарга:

–Часпас аңчы боор сен – деп,

Садыгжызы чугаалап-тыр.

ЭНИИМ

Элдеп чүве,

Эниим читкен.

Ийи шак кыйгырдым,

Ийи шак манадым.

Онаалгам кылбадым,

Орта чем-даа ишпедим.

Эник ынчан

Эрте тургаш,

«Дидимим мээң хөлчок» дээнзиг,

Диванындан дүже халааш,

Ол-бо маңнап, удааннарны

Оттур тыртып, ээрип турду,

Чоорганын көре каапкаш,

Соя тырткаш, дүжүр тырткан.

Ары чигирлиг доңганы

Аңдара соп октапкан.

Ачавыстың шүлүктерин

Аа-чаза ора соп каан.

Чададыва үне халааш,

Шаладыва мет кээп ушкан.

Башкы холун хырбадыва,

Бак чаяанныг, киир супкан.

Пат-ла боорда адырылгаш,

Бажы-биле ис чок читкен.

Эник читкен. Канчалганыл?

Эндеп-салчап улус алгаш,

Чаптап көрүп, оюн эреп,

Чаа ат берип, азыраар дээш

Бажыңында

Баглапкан бе?

Канчап билир, аза бергеш,

Хараганнар аразында

Өл-чаъстан

Өде берген,

Чанар уг-шиин чидирипкен,

Чааскаан ор-даа эвес ыйнаан?

Алаң кайгап олурумда,

Авам тургаш:

– Манаал – диди.

Шагга киир-ле муңгагдадым.

Чаңгыс ном-даа ашпайн ордум.

Чүнү-даа мен чурувадым.

Чүгле манап орза-ла ордум.

Канчангаш-ла дыңнаарымга,

Хаалганы бир-ле чүве

Халырадыр дырбаан соонда,

Казапчада кирип келди...

Ээре берзе –

Эниим болду!

Танывадым.

Та чүү болган?

Карактары ыжа берген,

Чаактары хажый берген,

Кудуруунда ары хонган,

Кустуккуже ону шаккан.

– Ары кирди! Эжииң хаг! – деп,

Авам серт-сарт чугаалады.

Ораап-шараан күжүр эниим

Огланыр-даа харык чок ийин.

Балыгланган кудуруун ол

Пат-ла боорда шимчедир-дир.

Эмчи чалап шүүдевейн,

Эмнеп аар мен, көөр силер.

МИМОЗА ДУГАЙЫНДА

Орун-дөжек чуду болган,

Оон турар хөөн чок кымыл?

Чооглаар чемниг стол чаны

Чоорганда чыдар кымыл?

Орун-дөжээн эдип кагбайн,

Орта-таптыг кеттинмейн,

Чаактарын изиг сугга

Шала-була чылбаар кымыл?

Чүс он дөрт харлап алган

Чөнүк ирей эвес ыйнаан?

Чок.

– Ону эвес, мону эккел!

Ол-даа канчаар, компот эккел!

Аксын долдур аъш-чем дыгаан

Ашак кижи химиренген.

Шимчеттинмес бертик кижи

Шимээргенип чыдар чоор бе? Чок.

Ынчаарга ам

Ындыг кымыл?

Кааң дээри хүннээректиг,

Хар-даа чагбаан хирезинде:

– Соокка алзып, челбинмезин.

Соок-ла кончуг, соок-ла – дигеш,

Кидис идиин, хол-хавын

Кичээнгейлиг эккээр чүзүл?

Дошта чурттаан адыгларлыг,

Соок хаттыг

Соңгу чүкче

Чоруптар дээн эвес ыйнаан?

Чок.

Кончуг топтап көрүңер даан –

Кожаңар оол Витя-дыр.

Ада-ие оглу-биле

Алды дугаар квартирада.

Орун-дөжек чуду болган

Оглу ол-дур, көрүңер ам.

Чигир, боова, сүттен өске

Чиксээр чеми база шуут чок.

Чүге чүвел?

Чүге дизе,

Отту хонуп кээри билек,

Ол-ла дораан градустааш,

Идик-хевин хепкертип

Иженип-ле эгелээрлер.

Күзээнин-не, дилээнин-не

Күүседирлер – эккеп бээрлер.

Уйгу эртен ханмаан болза,

Улуг дүъшке чедир удуур.

Дээр шала бүргег болза,

Дегийт-дүрген галош кедер.

Чүге чүвел?

Чүге дизе,

Чүнү-даа кылып каарга,

Чүве дивес, өршээп каарлар.

Чоргаар түрлүг ужудукчу,

Човаг билбес чолаачы-даа,

Эрес-дидим далайжы-даа,

Эртемден-даа болуксавайн,

Эриг чаг дег, ылбыңайнып,

Чаа алган бажыңында

Чассыттырып чурттап орар.

Ботаниктиг садта үнген

Мимоза деп үнүш ышкаш,

Витя күжүр бажыңында

Сооктан коргуп чурттап орар.

КОРАБЛЬЧЫГАШТАР

Каютазы, мотору чок,

Башкарыкчы ээзи чок,

Барып доктаар өртээли чок

Корабльдер эштип чорлар.

Пушкалары – папиростар,

Якорьлары – саазыннар.

Корабльдер баштайгызын

«Хаяа» деп адап аалы.

Өске черлер кезип чорааш,

Өзээнге киир өткеш келген –

Хааржакчыгаш хевирлерлиг

Корабльдер бирээзи-дир.

Көк мөөн өткен капитаны

Палубада ыңай-бээр баскан...

Көк мөөн өткен таракан

Палубага бастыргылаан.

Чалгыгларның кайыын кээрин

Салын ээрип, харагалзаар,

Чоокку өртээл – доктаар черже

Чоокшуладырын оралдажыр.

Корабльдер бурунгаарлап,

Кожа-кожа эштип чорлар.

Капитаннар бүрүзүнге

Харагалзаар чүве-ле хөй.

Чайык соонда чайгаар бүткен

Шалбаа-далай изий бээрге,

Кадып каарын, кургай бээрин

Капитаннар кайын билир.

СТЁПА АКЫЙ – ШАГДАА

Бистиң акый Стёпаны

Билбес кижи кайын турар!

Далайжы бооп чоруп турган

Таныырывыс акый болгай.

Ильич аттыг кудумчуга

Кайы шагдан чурттап чорду.

Хараар-Тей деп шолалыын-даа

Хамык улус билир болгай.

Улуг чуртта дыргын тараан

Узуннарның бирээзи боор

Далайжы старшина болуп чораан

Таныш Степанов ам-даа бар-дыр.

Бажыңнарның аразынга

Базып чорда, шөлээн-не ийин.

Эгиннерде погоннарлыг,

Эң чаа хептиг, пистолеттиг.

Шиник демдээн бөртте кадаан

Шинель кеткен, сарыг курлуг,

Сүлде демдек толузунда

Чүден артык хүнге чайнаан.

Ажылындан Стёпа акый

Чоруп орда, пионер оол:

– Чогум шагдаа бо-ла-дыр! – деп

Аажок кайгааш туруп берген.

Улуг-биче дөгерези

Акывысты хүндүлээрлер.

Ындыг узун кижилерге

Ындыг белен душпас болгай!

Шак ол ындыг эрес кижээ

Чап-чаа хеп-даа кончуг тааржыр!

Таңныылга ол үнер болза,

Талыгырдан көстүр боор оң!

Орук айтыр светофор үрелирге,

Оргу шөлге улус шупту сырлы берген.

Орук хааглыын сарыг чырык айтып турган,

Олче баар дээр ногаан чырык ам-даа кыппаан...

Машиналар сыңмарлажып чыглы бергеш,

Эрттирерин негегилеп алгыржып тур.

Барык үш, дөрт, беш-даа минут болган соонда,

Эртип чадап, шыгырт манааш, турупканнар.

КШТО*-нуң ажылдакчы кижизинче

Акывыс боор Стёпа-даа мынча деп-тир:

– Хувурай бер, чүзү болду? Орта бе, дом?

Айтыр демдек – светофор кыппайн-дыр бе?

Дашты шилдиг казанактан

Далаш харыы дыңналып-тыр:

– Кыжырбайн көр, Степанов!

Кылыр ишке сүмеден кат!

Акывыс үр саадавайн-даа,

Айтыкчыже бакылааштың,

Шинчип көргеш, үр-даа болбайн,

Чиңге демир улай каапкан.

Карак чивеш аразында

Чогуур демдек көстүп келген.

Хамык чычаан шимчеп үндү,

Чорук чогуп эгеледи.

Оортан бээр-ле Москвага

Оолдар шупту Стёпаны

Айтыкчы деп, Светофор деп

Адап алган дижир чораан.

Чүү болган? Вокзалда бо

Авазындан аскан оол тур.

Чүгле беш хар дөңгүп четкен

Амытанны канчаарыл ам?

Шагдааларны кыйгырарга,

Чай чок кадын бо-ла келген.

Далаш чокка Стёпа акый

Таптыы кончуг оолду туткаш,

Хамык улус бажын ажыр

Дээвиирже өрү туткаш:

– Дескиндир топтагылап

Харап көрем, оглукум! – дээн.

Аптекаже көрүптерге,

Авазы ында оглун дилеп,

Агып баткан карак чажын

Аржыыл-биле чодуп турган.

– Авай! Авай! Бо мен, көр! – деп,

Алгыргылап Коля кый дээн.

«Авашкылар душтулар!» деп,

Аажок өөрүп, Стёпа бодаан.

Опчок-тенээн кайгаткан

Өөреникчи оол чанып ора,

Опчоктанып хөделир дээш,

Өнчүк-чөңгээ тыппайн чораан.

Кылын номнуг сумкаларлыг,

Кыдыраашта багайы чок,

Фартуу ак пөс ийи уруг

Баштак чаңнап чанып орган.

Ийилерлиг кыдырааштыг,

Илгизи чок колун курлуг,

Демдек чок бөрт кедип алган

Девиржээн оол уткуй келген.

Демгилери тенекпейден

Дезе маңнап четтикпээннер.

Чаштарын шеле тыртып,

Шалбаадыва иде каапкан.

Эрткен-дүшкен көрүп турда,

Эге-ле хей дорамчылааш,

Халып орган трамвайдан

Халбактангаш, оол-даа хирт дээн.

Баскыыжынга астыныпкаш,

Бажын ажыр холун чайган.

Стёпа акый хамык чүүлдү

Карактаанын ол оол билбээн,

Стёпа акый чурум чокту

Хай дээр дээрзин ол оол билбээн.

Универмаг хаалгазындан

Улай-улай үш-дөрт баскаш,

Узун сынныг Стёпа акый

Улуг шөлдү кежип келген.

Халаан трамвай ээптер черге

Калчаа хейни тудуп алган:

– Аалың кайдал, харыылаңар.

Адаң адын адап бер! – дээн.

Ындыг узун шагдаа-биле

Ылчыңнажыр оюнчук бе!

Суднолар хемниң дожун

Чуура идип тогладыпкан.

Кырган кадай хараалчага

Чуп каан хептер булгап орда,

Кылама дош хегли бээрде,

Шуут-ла хемнеп бадыплаткан.

– Хайыраан хеп сугже кирди!

Айыыл-хайга таварыштым,

Амы-тыным алыңар! – деп,

Кадай сүртээш човууртаар-даа.

Көвүрүгге Стёпа акый

Көрүгзүнүп чоруп турган.

Туман өттүр Стёпа акый

Капитан дег харап көөрге,

Дуу ол дошта корзиналыг

Кадай кижи ыглап орган.

Ындыг чүүлдү бижип ханмас!

Ынчан Стёпа холун сунгаш,

Кадыр эл дег көвүрүгден

Халайты-ла ээге берген.

Коргуп-сүртээн кадайның

Колдуундан тудуп аарга:

– Кончуг хевим кагбас мен! – дээш,

Корзиназын база апкан.

Чугган хепти, корзинаны, кадайны-даа –

Шуптузун-на Стёпа акый уштуп кагган.

Восстание* шөлүн каастаан

Бажың орта чораан оолдар

Ынак улуг Стёпазын

Ырактан-на көрүп кааннар.

Оолдар кайгааш, айтырып-тыр:

– Орта бе бо! Акывыс бе?

Салбырыңар, районуңар

Салчаплаткан боор силер!

Хүндүткелдиг ёзулааштың,

Хүлүмзүрээн Стёпа акый:

– Белен эвес даалгалыг мен!

Улус хөлзээр кудумчуда,

Бедик бажың баарында

Узун шагдаа белен-дир! – дээн.

Хере чаткан энчек ышкаш,

Кедергей-ле дески каток!

Кончуг хөй чон туруп келген,

Конькижилер халып-ла каан.

Кайгаан улус дескиндир

Халааннарже кый деп турган:

– Көрүңер даан, көрүңер даан!

Хөрээнде «8» дугаар кадаан

Хөлчок узун кижи кел чор!

Хөлчок узун эртип кел чор!

Билип аар дээш, оглужуундан

Бир-ле ада айтырып-тыр:

– «Спартак» деп командада

Ындыг узун кым чоор, оглум?

Авазы аа киржи каапкан:

– «Динамонуң» кижизи-дир.

Аңаа «Спартак» кайын чедер,

Диведим бе, черле хоржок!

Чарыштарның доозулганын

Чарлай каапты.

– Чүү дээр ону!

Эр хей-дир сен, Стёпа! – деп,

Эштер-өөрү байыр тутту.

Москваның шагдаалары Стёпага

Боттары-ла чоргаарланыр:

Улустардан узун акый

Улуг шаңнал хүлээп алган.

Стёпа акый дежурныйлап

Чоруур дээн-дир.

Акывысты, Стёпаны, чедирип каар

Чолаачы-даа тыптыр деп бе?

Чолаачылаар чыгай берген

Чолаачы оол мынча диди:

–Ушкарыпкаш, чедирерин

Улуу-биле күзээр-дир мен.

«Москвичим» эжииндиве

Моорлай албас улуг силер!

Бир-ле шофёр кыйгыра-дыр:

– Даг дег чүъктү таваар сөөртүр

Бистиинге саадаптыңар,

Тааржы берип магат силер!

Ойнаарактар делгеп салган

«Детский мир» деп магазинге

Тенек, калчаа оол келгеш,

Ойнаар шанак ужур иткеш,

Карманындан кадаг алгаш,

Барабанны үттүг таарлаан.

Садыгжызы: –Төлеңер! – дээн.

– Ча-чам! – деп, оол чөрчүп турган.

– Салбыр баарын күзээр сен бе?

– Че харын, баргай мен – дээн.

Канчангаш-ла тенекпейниң

Кара баары кадыш диген.

Көрүнчүкке Стёпа бо

Көстүп кээрге, танып каапкан.

– Салбыр баарын күзээр сен бе?

– Кайын боорул. Күзевес мен!

– Чарыгдалды төлептиңер!

– Каш-даа болза, төлеп-ле көөйн!

Хайгыылчывыс Степанов

Калчаа хейлер чаңныы чораан.

Узун акый бир-ле эртен

Улуг-хүнде үнүп кээрге,

Хамык оолдар үглеп келген:

Харык-даа чок! Кылаштатпас.

Даргазынче Витя көргеш,

Дадайзынып дүгдүнгүлээш:

– Чөпшээреп көр, Стёпа акый!

Чөпшээре! – деп чугаалап-тыр.

– А чүү болду?

– Айтырыг бар!

Балтфлоттан чедип келгеш,

Чүге шагдаа болган силер?

Барып-барып силерге оон

Чүгээр ажыл тывылбаан бе?

Хаваан дүйгеш, Стёпа акый

Караан шала имирерткеш:

– Кандыг дээрил, эргим оолдар!

Харыылап бээйн, дыңнаңар даан!

Шагдаалаары чугула деп

Шагда-ла мен шиитпирлээн мен.

Шак ындыг күзелдиимни

Чажыт-биле сөглеп тур мен.

Чайын, кыжын пистолеттиг,

Часпас айтыр согун туткан

Чогум кымыл? Хайгыылчы-дыр,

Совет чурттуң шагдаазы-дыр.

Арын-нүүр чок, чүдек кижи

Шагдаалардан коргуп-сүртеп,

Шагдааларның туружундан

Ажыт чоруур анаа деп бе?!

Ынчалзажок хензиг-биче,

Чазыыл-топчок оолдарын

Шагдаа-биле коргуткулаар

Ыядынчыг төрелдер бар!

Чаржынчыг-даа, эгенчиг-даа!

Ону дыңнаан санымда-ла,

От дег кызып, ыядыр мен!

Шагдаа акый Стёпа-биле

Ийиги класс оолдары

Шак-даа чыгам хөөрешкеш,

Чарлып тура байырлажып,

Илдик чокка мынча дээннер:

– Стёпа акый, менди-чаагай!

Стёпа акый – Айтыкчывыс!

МЭЭҢ КУДУМЧУМ

Ачам бо-дур.

А мен бо мен.

А бо дээрге кудумчум-дур.

Кудумчуда доозун, бокту

Куругладыр сордурбушаан,

Аштаар, чүлгүүр щеткаларлыг

Автомобиль чоруп олур.

Боп-борбак быгыннарлыг,

Доос-кара кара олчаан.

Ооң соондан машина-душ

Оожум шимчеп чоруп олур.

«Чайык» соонда кудумчувус

Чайынналып көстүп чыдыр:

Ширбиттинген, чугдуртунган,

Шиник хевин кедипкензиг.

Даштыгаа, маа кудумчуга,

Таңныыл шагдаа албан турар.

Шимчээшкин ооң аайы-биле

Шиилээр, дагжаар аккан хем-не.

Карбаш диген холу-биле

Хамык чонну, машинаны

Эрттириптер, тургузуптар

Эрге бар-ла кижи-дир ийин.

* * *

Аарыг, кошкак кижилерге

Аптека, эмчи херек.

Чырыын, арыын кирип келгеш,

Шынап дораан билип каар сен.

Саваларда, саазыннарда

Чаар эмнер, аккыр таңнар

Делгиирлерде дараалаштыр

Делгеттинген көстүп турар.

Бистер бөгүн аарбайн тур бис,

Биске эмниң херээ-даа чок.

* * *

Таарып бээрин ачам дилээш,

Таваар барып оруп алды.

Дөртен чылдыг стажтыг эр

Дөгерезин хөлчок билир.

Бичезимээр шкавындан

Бижек, хачы уштуп салгаш,

Ачамны бо ойнаарак дег

Ак-чоорган-биле ораагаш,

Шүүрүн мастер холга алгаш,

Шүүреп дырааш, көрүп тур оң.

Хачы, дыргак чепсектерниң

Шаккылаары дыңналгылаар.

Чулчургайдан эгелээштиң,

Чушкуу чедир хөй дүк дүштү.

Чаагынга саваң өгээш,

Салын база чүлүй берди.

Ооң соонда удаткан чок

Одеколон бүлгүртүндү.

Кожазында бичии уруг

Койгун ышкаш хөкпейипкен,

Баарын тудуп, бүлдеңейнип,

Бажының дүгүн таартып ор оң.

Сарыг чажын ыгладыр-ла

Парикмахер кезип каапты.

Бажын таартыр диген соонда,

Мааладыр ыглааш чоор боор!

* * *

Магазинден аргада-ла

Майтак күжүр койгунакты,

Хар дег ак адыгжыкты,

Кажар, харам дилгижекти,

Дойду кушту – өскени-даа

Доозазын садып ап боор.

Чүнү шилип, садып аарыл?

Сүмелешкеш, тыппадывыс.

– Саргыл эник бар боор але?

– Чаңгыс ол-ла мында чок ийин.

* * *

Ак-көк өңнүг незабудка,

Хову чечээ коңгурак бар...

– А кайда өзүп турарыл?

– Хоорайывыс чоогунда-ла!

Хөй-хөй чылдар мурнунда-ла

Хөглүг дидим совет солдат

Дайзыннарны боолап чыткан

Дазыр шөлден чечектээн бис.

– Биске боодал чечек болза...

Бирээ, ийи, үш! Боодал чечек белен!

* * *

Чеди хире квартиралыг,

Чевен туткан ийи-ле каът

Булуң черде ыяш бажың

Буступ дүжүп бадып-ла тур.

Удавас маа, булуң черге,

Ийи чүс он квартиралыг,

Ийи-үш-дөрт соңгаларлыг

Улуг бажың туттуна бээр.

* * *

Азыг черде турист улус

Автобузун манаан турлар.

Аразында французтап

Аажок хөглүг хөөрежип тур.

Французтап эвес-даа бол,

Чугаазы ылап орус эвес!

Өөреникчи кижи бүрү

Өске дылды шиңгээдиңер!

* * *

Адашкылар чанып келди.

Соңгалар-даа ажыттынды,

Чечектер-даа суггартынды.

Сериини аажок болу берди.

Шүлүктерим база төндү.

ӨҢНҮҮМ-БИЛЕ КАДЫ

Өңнүүм-биле кады бистер

Өскелешпейн чурттап чор бис!

Өңнүүм-биле эвим кончуг:

Өңнүүм кайнаар –

Мен ынаар!

Кармактарда чүве-ле хөй:

Ийи балааш,

Ийи сыырткыыш,

Ийи улуг шилдең бөөшкүн,

Хааржакта ийи доос-кара,

Ийи бештиң аар көпеек бар.

Бистер чаңгыс квартирада,

Бисти шупту ында таныыр.

Эжиивисче дөрт-ле соктаар,

Эжимниинче он ийи соктаар.

Квартирада бистиң-биле

Ийи чылан,

Чараа-чечен чурттап турар.

Кырывыска, үстүвүске,

Ийи шиижек ырлап хүнзээр.

Бистиң ийи чыланывыс,

Чараа-чечен,

Шиижээвисти – дөгерезин

Бистиң чаа бажыңда бо

Билбес кижи ховар ийин.

Өңнүүм-биле бистер ийи

Оттуп келгеш,

Орун эткеш,

Школаже эжик хагбайн,

Ырлыг-шоорлуг маңнаптар бис...

Ынак бистиң аңнарывыс

Өске черлер кезип хүнзээр.

Чыланнар-даа инженерлер

Шыйыгларынче кире бээрлер.

Бажың-балгат эргелээр эр

Барып тудуп алыр бодаан.

Сырбаш дигеш, тура халаан –

Сыртык адаа чылан болган!

Шиижектер чүнү мурнай

Чирилежип оттуп келир.

Аштакчыны амыратпас –

Аңаа чүве дыңнаттырбас!

Бөрттеринде инженерлер

Бөле-хаара чүве туткан.

Эргелекчи чараа-чечен

Эккел чораан, шугулдаар-даа.

Удур-дедир орукка

Ужуражы бергеннер.

«Чонга дыш-даа бербестеди!

Чоогувуста зоопарк бар.

Аңнарны аа дужааптар-дыр,

Азыраарлар тыпты бээр деп

Кончуг чөптүг санал бар» деп,

Кожазы эр база бижээн.

Кинолааштың кээривиске,

Бажыңывыс караңгы, ээн.

Кижи чаптаар чүве-даа чок.

Барып удуп чыдыптывыс.

Чараа-чечен,

Ыржы шиижек,

Сояр чылан –

Олар кайдал?

Өңнүүм-биле бистер ийи

Оттуп келгеш,

Орун эткеш,

Зоопарк кайы сен дээш

Өжеш сеткип чоруптувус.

Энерелдиг аңнарывыс

Эгидер бе, зоосад?

Чазык эвес таңныылдарның

Чаны-биле эртип чор бис.

Шиижектер чирилешкен,

Чараа-чечен чүс-даа чыгам.

Кандыг шиижек бистиң дээрзин

Канчап кижи билир боорлаан!

Чараа-чечен база ындыг,

Чаңгыс аай-ла чүве болган!

Ийи оолче чүс уж чылан

Үзейликтир шаагып турган.

Чүс шиижек аян туткан,

Чүс шиижек тараа соктаан.

Куштарывыс, аңнарывыс,

Хупурай бер, танывас-тыр.

Чүгүрүүнде хүн-даа кирди.

Чүү-даа чүве бүтпейн барды,

Таңныыл бисти ойлаткылаан.

– Чанар бис бе, бербес-тир – деп,

Чанымда өңнүүм ыыттай-дыр.

Өңнүүм-биле эвим кончуг:

Өңнүүм кайнаар –

Мен ынаар!

ХӨГЛҮГ ТУРИСТ

Кадыр-каскак кокпа истеп,

Кашпал хемнер унун дургаар

Хөлдүг черлер оюп эртип,

Хөглүг кижи базып орган.

Он дөрт харлыг хирезинде,

Орукка алыр шоодайлыг.

Оозунда аржыыл, саваң,

Оон аңгы хоюг диш-чуур.

Орукка ыт, бугалар-даа,

Чыланнар-даа таварышса,

Оон ол кортпас, каттырып каар.

Шынап болза, мынча деп каар:

– Дыкпыш өрээл таан кончуг,

Тынарга, аар, ышкамнанчыг.

Чуртум кезип, хостуг тынып,

Шуптузун-на көрүп чор мен.

Алаак черлеп даянгыыш-даа,

Адар боо чок чоруп орган.

Тааннар, хектер өрү дээрде

Таваар оожум ужуп турган.

Содаачылар бугалар-даа

Соонче көргеш, «м-му!» дээрлер.

Багда турар ыттар безин

Бажын савап, огланырлар.

Кокпа-орук истеп чорда,

Кокай, адыг көзүлзежок,

Араатаннар олче шог чок,

Анаа-ла бо ырланып каар.

Аңны, кушту көрген-дыңнаан,

Тенниг черлеп чеже эртпээн,

Ак-тарааны тудуп суйбаан,

Чечектерниң чыдын чыттаан.

Дээрде булут – серизи ол,

Кызаңнаашкын – оттурукчу.

Дегийт-дораан көрген чүүлүн

Кыдыраашка бижип чораан.

Шылап-могаан шинчи-даа чок,

Шынап улам омак болуп,

Ындынналдыр ырлап чораан,

Ыры ону хей-аът киирген.

Чоруп орда, улус дыңнаар,

Соңгалар-даа ажыттынар.

Улус анаа көрүп турбас,

Улаштыр-ла ырлажы бээр.

Хаалгалар-даа ажыттынар,

Хамык улус үнүп келир.

Араатан аңнар безин

Анаа-ла бир чүве апаар.

Арга-арыг кезээн улус

Аажок-ла көвей болган.

Янзы-бүрү орук дургаар

Аян туткан ыржыгаш бо:

«Берге орук биске турбас,

Меңги-дошка торулбас бис.

Доштуг черге шылагдатпас,

Дөскел билбес шоорлуг бис».

Өткүт ырны дыңнай сал-ла,

Өңнүүм үнүн танып кагдым.

Кудумчуже бөрт-даа чокка

Кушталдырып үнүп келдим.

ТАРЫЫШКЫН

– Бирги класс! Тарыышкынче!

– Бистер-дир бис! Дыңнадың бе? Тарыышкындан кортпас-даа мен:

Тааржыр болза, сыкыртыр мен!

Сыкыртырда ында чүү боор,

Сыкыртыптар – чоруй баар мен...

Кортук кижи тарыышкындан

Кончуг коргар, оон дезер.

А мен оортан кортпас-даа мен.

Амыраар мен, деспес-даа мен.

Эмчилерниң өрээлинче

Эрес базып кире бээр мен.

Нервилерим каң дег быжыг,

Белен-селен тоовас-даа мен.

«Футбол кирер билет бээр мен.

Будалдырбайн, сыкырт» дизе,

Ийи удаа сыкыртырдан,

Ийет, черле чалданмас мен!

– Бирги класс! Тарыышкынче!

– Бистер-дир бис! Дыңнадың бе?

Ханада чоп сыңны бердим?

Кара элдеп, балдыр сирилээр...

ЧАГ ИШТИНДЕ БҮҮРЕК

Ужурун-даа билбес-тир мен –

Улуг улус тоовастадым.

«Эжииң хаап көр, маадырым» – деп,

Эпти-ле бо ачам ыыттаар.

«Бодуң хаап ал!» – ынча дигеш,

Борбак бажым чайгылаар мен.

Дүъштеки чем. Авам оргаш:

«Дүү ол хлебтен сунувут» – дээр.

«Ча-ча, анчыын. Бодуң ап ал!» – деп

Шала өжеш харыылаар мен.

Энемге мен ынак-даа бол,

Эгенмес мен – база тоовас.

Иремни мен хүндүлээр бол,

Ийет, база тоовас-тыр мен.

Олар дээрге: «Оглувус – дээш,

– Мүнүң сооду! Дүрген иш!» – дээр.

Олар дээрге: «Оглувус – дээш,

– Мүнден кудуп берээл бе?» –дээр.

Олар дээрге: «Оглувус – дээш,

– Оожум чыт, ийлендир!» – дээр...

Ындыг янзы аагайлаашкын

Ылап мени үрээни ол.

Хараадааным уржуу-биле

Каржыланыр болганым ол.

Ужурун-даа билбес-тир мен –

Улуг улус тоовастадым.

ФОМА

Бир-ле булуң черге

Бажыңнар тургулаан.

Бажыңнарның бирээзин

Бистиң Фома ээлээн.

Школага чорааш-даа,

Бажыңга тургаш-даа,

Чүге-даа Фома,

Чүү-даа чүвеге шынзыкпас,

Чүү деп-даа сөглээрге.

Кудумчуда чылчырык,

Кудук-чайык долган.

– Галоштарың бар-дыр,

Каътташтыр кет – деп

Халаажырап чагыыр.

Аңаа Фома шынзыкпас,

Алгырып-ла үнер:

– Көк меге чүве-дир!

Көстүп чыткан мурнунда

Хөөлбекти сүзе бээр.

Кыш-даа дүшкен.

Кыламада конькилиг

Оолдар хөглүг,

Омак-сергек ойнаан.

– Кеттин, Фома, соок-тур! – дээрге,

Хеви-даа чок, ырыктаажын

Кедип алган үнүп кээр.

Зоопаркка эштерлиг

Шору-шымбай чораан.

– Чаанны көр даан, чаанны! – деп,

Чанында өөрү ыыттаан.

Оозу база шынзыкпаан:

– Оон меге чүве чок!

Чаанга дөмейлежир

Чаңгыс им-даа чок-тур.

Алыс бодун

Африкада кылдыр

Удуп чыда,

Улуг тынып дүжээн.

Дээринден

Дендии хүн изиткен.

Конго хем

Кончуг аяар аккан.

Пионержи отряд

Чиртиңейнип келген.

Уруглар Фомага

Улай-улай чагаан:

– Аңаа эштип болбас:

Аллигатор түме.

– Ындыг эвес, меге! – деп,

Ынчаар ол харыылаан.

Ырыктааштар, хөйлең

Элезинде чыткан.

Ыдык хемде Фома

Эштип, шымнып чораан.

Аллигатор аксы

Ажыттынып келген.

– Чииртим ол амытан

Чижи болдуң халак!

Хедер үнү оон

Хемден дыңналган:

– Мээң харым он үш,

Менче аас ашпаңар!

Крокодил Фоманың

Кырында-ла келген.

Крокодил Фомага

Харлыга-ла берген:

Араатан аксынга

Астына берип-тир.

«Ындыг эвес, меге!» дээр

Ынак ооң сөстери

Салгын-хаттан эрикче

Чаңгы бооп дыңналган.

Тоткан аллигатор

Ногаан сугже мойт дээн.

Ырыктааштар, хөйлең

Элезинде чыткан.

Ыдык хемче кым-даа

Эштир деп семевээн.

Оттуп келгеш, Фома

Оожургап ап чыткан...

Ырыктааштар, хөйлеңи

Стол кырында чыткан.

Фома кайгап каан.

Фома хорадаан:

– Ындыг эвес чүве, эштер,

Бо дүш эвес-тир!

Фома дег кижиден

Араңардан тыпкаш,

Бо шүлүктү, уруглар,

Аңаа номчуп бергер.

ТРЕЗОР

Хаалгада –

Кара шооча.

Бажың ээзи –

Багай эник.

Хаап каапкаш,

Хамык улус

Ажылынче

Арлы берген.

Эниивисти, Трезорну,

Чааскаандырзын каапкан бис.

Ээн черге чүү дээр силер,

Сагыш хандыр чаңнаан болган:

Ойнаар-кыстың платьезин

Ора-чаза тыртып каапкан,

Койгунактың чымчак дүгүн

Когжаяртыр чулуп каапкан,

Коридорда идиктерни

Коптарылдыр октап каапкан,

Дөрге орган дииспеекти

Дөжек адаанче сывырыпкан.

Чилчии төнгеш, кухняга

Чиир чем кордап кирип келгеш,

Хөмүрдүве бажын супкан –

Хөө дег кара чүве болган.

Доңгадыва бажын супкаш,

Доңгая кээп барып ушкан,

Харлыктыр суг тырттыныпкаш,

Харын менди, тынныг үнген.

Бо-даа болбаан чүве-дир дээш

Боду удуп чыдып алган.

Эниивисти дыка-ла үр

Эъдин дүрбүп аштадывыс.

Эниивисти чааскаандырзын

Ээн черге кагбас дээн бис!